.

Spis treści

Zofia Dach
Przedmowa

Artur Pollok
Zarys historii społecznego ruchu ekonomicznego na ziemi krakowskiej

Zdzisław Sadowski
Polska wobec wyzwań XXI wieku

Edward Łukawer
Transformacja systemowa w przekroju (jak widzą to polscy ekonomiści)

Barbara Polszakiewicz
Równoważenie polskiej gospodarki w latach dziewięćdziesiątych

Michał G. Woźniak
Nierówności społeczne a wzrost gospodarczy w Polsce w latach dziewięćdziesiątych

Grzegorz W. Kołodko
Rok 2025: Dwie historie gospodarczego rozwoju Polski

Stanisław Owsiak
Problemy finansowania gospodarki opartej na wiedzy

Ryszard Borowiecki
Dylematy zarządzania restrukturyzacją przedsiębiorstw w warunkach transformacji systemowej w Polsce

Zofia Dach
Sektor małych i średnich przedsiębiorstw w perspektywie przystąpienia Polski do Unii Europejskiej

Czesława Pilarska
Funkcjonowanie stref ekonomicznie uprzywilejowanych w Polsce i ich rola w przyciąganiu kapitału zagranicznego

Włodzimierz Rydzkowski
Transport u progu XXI wieku

Bogumiła Szopa
Ewolucja dochodów ludności rolniczej w Polsce

Eugeniusz Otoliński
Procesy i formy przemian własnościowych w rolnictwie państwowym w Polsce

Jan Siekierski
Liberalizacja handlu polskimi artykułami rolno-spożywczymi w procesie integracji gospodarczej

Anna Czubała, Agata Jonas, Roman Niestrój
Stan i bariery rozwoju marketingowej orientacji przedsiębiorstw w Polsce

Jan W. Wiktor
Orientacja marketingowa polskich przedsiębiorstw a wyzwania jednolitego rynku europejskiego.
Próba oceny w świetle wyników badań

Andrzej Podobiński
Przesłanki i uwarunkowania rozwoju zarządzania marketingowego w polskich przedsiębiorstwach

• Przedmowa

Oddajemy do rąk Czytelników publikację, która została przygotowana w związku z Jubileuszem 80-lecia powstania Towarzystwa Ekonomicznego w Krakowie.

Towarzystwo Ekonomiczne w Krakowie zostało powołane w 1921 roku, jako jedno z pierwszych w niepodległej Polsce. Jego założycielami byli wybitni przedstawiciele świata nauki i praktyki gospodarczej, zaliczani dziś do grona najwybitniejszych w historii Krakowian i Polaków. Podjęli się oni wielkiego dzieła ekonomicznej odbudowy państwa, zniszczonego w wyniku ponad stuletniej niewoli polskiego narodu oraz dodatkowo w następstwie I wojny światowej. Ich pragnieniem było połączenie sił intelektualnych i zawodowych szerokiego grona osób zajmujących się problematyką społeczno-gospodarczą, aby wspólnie budować lepszą przyszłość kraju. Wybuch II wojny światowej przerwał działalność założonego przez nich Towarzystwa. Począwszy od 1946 roku jest ona kontynuowana przez krakowski Oddział Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego – ogólnokrajowej społecznej organizacji ekonomistów. Towarzystwo przez cały okres swojego funkcjonowania prowadzi wszechstronną działalność naukową, edukacyjną, publicystyczną i wydawniczą. Włącza się aktywnie w procesy przemian gospodarczych zachodzących w Polsce, troszczy się o rozwój nowoczesnej myśli ekonomicznej. Szczególną troską obejmuje proces edukacji ekonomicznej młodego pokolenia Polaków, organizując m.in. ogólnopolską Olimpiadę Wiedzy Ekonomicznej.

Dziś, u progu XXI wieku, przed Polskim Towarzystwem Ekonomicznym stoją nowe zadania. Proces transformacji ustrojowej, zapoczątkowany w 1989 roku, zasadniczo zmienił warunki funkcjonowania gospodarki polskiej i poszczególnych podmiotów gospodarczych. Narzucił konieczność tworzenia nowego ładu gospodarczego, budowę systemu ekonomicznego opartego na zasadach wielosektorowej gospodarki rynkowej.

Koniec XX wieku przyniósł Polsce nowe międzynarodowe wyzwania. Jednym z nich jest zjednoczenie Europy. Członkostwo w Unii Europejskiej jest strategicznym celem Polski, jest to konieczność historyczna. Integracja z Unią ma przyspieszyć rozwój cywilizacyjny, modernizację gospodarki i systemu prawnego, likwidację luki rozwojowej dzielącej nasz kraj od innych państw europejskich.

U progu nowego wieku stoimy przed ważkim problemem wynikającym z konieczności dostosowania polskiej gospodarki i społeczeństwa do wymagań epoki cywilizacji informacyjnej. Od polskich ekonomistów oczekuje się pomocy i dorady przy rozwiązywaniu wielu problemów, towarzyszących tym przeobrażeniom.

Z dużą satysfakcją przedstawiamy Czytelnikom niniejsze wydanie jubileuszowe, które zawiera artykuły wybitnych ekonomistów polskich, jak również utalentowanych przedstawicieli młodego pokolenia.

Autorzy starali się przedstawić aktualny stan poruszanych zagadnień z pełną świadomością, że Polska jest w trakcie systemowej transformacji i dostosowywania się do wymogów wynikających z ubiegania się o przyjęcie do Unii Europejskiej.

Publikację rozpoczyna omówienie historii społecznego ruchu ekonomicznego na ziemi krakowskiej, którego początki sięgają 1867 roku (Artur Pollok). Niniejsza publikacja, z uwagi na swój charakter jubileuszowy, nie może przecież pomijać zapisu historii tego ruchu, którego działalność począwszy od 1921 roku prowadzona była w ramach Towarzystwa Ekonomicznego w Krakowie. Niech ten zapis historyczny stanowi hołd złożony rzeszom ekonomistów i działaczy gospodarczych, zaangażowanych w przeszłości i dziś w społeczną działalność na rzecz lepszego jutra.

Największy blok tematyczny publikacji stanowią zagadnienia makroekonomiczne, którym poświęcono sześć kolejnych artykułów. Dotyczą one: wyzwań stojących przed polską gospodarką u progu XXI wieku (Zdzisław Sadowski), omówienia dwóch scenariuszy rozwoju gospodarczego Polski do roku 2025 (Grzegorz W. Kołodko), poglądów polskich ekonomistów na transformację systemową (Edward Łukawer), dylematów polskiej gospodarki związanych z przywracaniem równowagi gospodarczej (Barbara Polszakiewicz), wzrostu gospodarczego i pogłębiających się nierówności społecznych w Polsce (Michał G. Woźniak), problemów finansowania gospodarki polskiej opartej na wiedzy na tle innych krajów wysoko rozwiniętych (Stanisław Owsiak).

Następna część publikacji obejmuje zagadnienia mikroekonomiczne, a dotyczą one: problematyki zarządzania restrukturyzacją przedsiębiorstw w warunkach transformacji systemu gospodarczego w Polsce (Ryszard Borowiecki), roli sektora małych i średnich przedsiębiorstw we wzroście gospodarczym Polski w perspektywie przystąpienia do Unii Europejskiej (Zofia Dach) oraz znaczenia specjalnych stref ekonomicznych funkcjonujących w Polsce w przyciąganiu kapitału zagranicznego (Czesława Pilarska).

Interesującym przyczynkiem do niniejszej publikacji jest artykuł omawiający wpływ tendencji liberalizacyjnych i deregulacyjnych na transport lotniczy oraz drogowy u progu XXI wieku (Włodzimierz Rydzkowski).

W kolejnym bloku tematycznym ujęte zostały artykuły poruszające problematykę polskiego rolnictwa. Rolnictwo stanowi wyjątkowo trudny sektor dostosowań do wymogów Unii Europejskiej. Ta część publikacji obejmuje trzy ważkie artykuły, a dotyczą one: upośledzenia ludności rolniczej w płaszczyźnie dochodów (Bogumiła Szopa), przekształceń stosunków własnościowych i restrukturyzacji byłych Państwowych Gospodarstw Rolnych (Eugeniusz Otoliński) oraz polityki liberalizacyjnej w handlu polskimi artykułami rolno-spożywczymi w procesie integracji gospodarczej (Jan Siekierski).

Ostatnia część publikacji poświęcona jest marketingowi. Stanowi on coraz bardziej znaczący segment wiedzy i praktyki funkcjonowania przedsiębiorstw. Rola marketingu wzrasta w związku z otwarciem gospodarek poszczególnych krajów na świat i coraz szerszym wejściem przedsiębiorstw w wymianę międzynarodową. W problematykę tę wprowadzają Czytelnika trzy opracowania, poruszające następujące zagadnienia: rozwoju marketingowej orientacji przedsiębiorstw w Polsce (Anna Czubała, Agata Jonas, Roman Niestrój), wyzwań stojących przed polskimi przedsiębiorstwami w perspektywie integracji europejskiej postrzeganych przez pryzmat marketingu (Jan W. Wiktor), roli marketingu w transformacji polskiej gospodarki (Andrzej Podobiński).

Reasumując: publikacja ma charakter wielowątkowy i wieloaspektowy. Przedstawione zagadnienia zostały zaprezentowane na tle głównych trendów rozwoju współczesnego świata, kształtowanych w dużej mierze poprzez procesy globalizacji i rosnącej konkurencji na arenie międzynarodowej.

Szczególne słowa podziękowania należą się sekretarzowi Zarządu krakowskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego – Arturowi Pollokowi, który włożył ogrom pracy w przygotowanie tego jubileuszowego wydawnictwa, nie szczędząc przy tym swoich sił i czasu, tak bardzo wciąż nam wszystkim brakującego. Bez Jego inicjatywy i zaangażowania niniejsza książka z pewnością by nie powstała.

Zofia Dach
Kraków, we wrześniu 2002 r.


• Artur Pollok

Zarys historii społecznego ruchu ekonomicznego na ziemi krakowskiej

Początki zorganizowanego społecznego ruchu ekonomistów na ziemi krakowskiej sięgają 1867 roku, kiedy to powstało Towarzystwo Prawnicze i Ekonomiczne w Krakowie mające na celu rozwijanie w wymiarze teoretycznym oraz praktycznym, obok kwestii prawnych, również nauk ekonomiczno-społecznych. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku ekonomiści podjęli próbę organizacyjnego wyodrębnienia się od prawników. W rezultacie tych działań w 1921 roku zostaje założone – jedno z pierwszych w niepodległej Polsce – Towarzystwo Ekonomiczne w Krakowie, działające do wybuchu II wojny światowej. Po jej zakończeniu krakowscy ekonomiści kontynuują swoją działalność społeczną już w ramach ogólnokrajowego Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego. W Krakowie w 1946 roku utworzony zostaje jego Oddział. Działalność Towarzystwa – podobnie jak w okresie międzywojennym – obejmuje działalność naukową i popularyzatorską w dziedzinie ekonomii. Organizowane są odczyty publiczne, seminaria dyskusyjne, konferencje, kursy i szkolenia. Prowadzona jest działalność publicystyczna i wydawnicza. Towarzystwo włącza się aktywnie w procesy przemian gospodarczych zachodzących w Polsce oraz troszczy się o rozwój nowoczesnej myśli ekonomicznej. Szczególną troską obejmuje proces edukacji ekonomicznej młodego pokolenia Polaków, organizując od 1987 roku ogólnopolską Olimpiadę Wiedzy Ekonomicznej. Pracami Towarzystwa Ekonomicznego w Krakowie, a następnie krakowskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego, kierowało dotychczas dziewięciu prezesów, często stanowiących wybitne osobistości. Należeli do nich: baron Jan Götz-Okocimski (w latach 1921-1930), prof. Adam Krzyżanowski (1930-1939), prof. Witold Krzyżanowski (1946-1958), prof. Bronisław Oyrzanowski (1958-1962), prof. Józef Gajda (1962-1975), prof. Antoni Fajferek (1975-1985), doc. dr Adam Rybarski (1985-1993), prof. Stanisław Lis (1993-2001) oraz prof. Józef Machaczka (od 2001 roku). Dziś, u progu XXI wieku, przed Towarzystwem stoją nowe wyzwania wynikające z konieczności dostosowania polskiej gospodarki i społeczeństwa do wymagań epoki cywilizacji informacyjnej.

• Zdzisław Sadowski

Polska wobec wyzwań XXI wieku

Gospodarka Polski ma już za sobą przeszło dekadę transformacji systemowej. Ukształtowany dotychczas w naszym kraju system rynkowy nie odpowiada jednak nowoczesnemu kapitalizmowi, związanemu z cywilizacją informacyjną, lecz raczej dawniejszemu, opartemu na cywilizacji przemysłowej. Na progu XXI wieku Polska stoi zatem wobec potrzeby dostosowania gospodarki i społeczeństwa do wymagań współczesnego świata, a więc epoki cywilizacji informacyjnej. W epoce tej wymagania stawiane gospodarce przez otoczenie zewnętrzne wynikają z zasadniczych przemian związanych z globalizacją gospodarki, a przede wszystkim z kluczową rolą wiedzy, która stała się podstawowym czynnikiem wytwórczym. W określeniu polityki rozwoju Polska musi zatem dążyć do zmiany swej pozycji w międzynarodowym podziale pracy, a więc odejść od roli dostawcy surowców i wyrobów nisko przetworzonych w kierunku pełnego uczestnictwa w nowoczesnej konkurencji rynkowej opartej na wyścigu innowacyjnym i konkurowaniu jakością. Taka zmiana wymaga konsekwentnych działań w ciągu dłuższego okresu, do których autor zalicza: (1) utrzymanie możliwie wysokiego tempa wzrostu gospodarczego, (2) zapewnienie szybkiego rozwoju sfery edukacji i nauki przez wzmożone inwestowanie w kapitał ludzki, (3) modernizację struktury produkcji w kierunku nowoczesnych produktów wysokiej techniki, (4) zapewnienie trwałej wysokiej dynamiki eksportu, a także (5) rozwiązanie problemów masowego bezrobocia i wielkiego obszaru biedy. We wszystkich tych działaniach – zdaniem autora – konieczna jest dobrze pojmowana aktywność państwa, a więc polegająca nie na zastępowaniu mechanizmów rynkowych, lecz na wspieraniu ich w takich dziedzinach, w których nie są one zdolne do kreowania zadowalających efektów rozwojowych.

• Grzegorz W. Kołodko

Rok 2025: Dwie historie gospodarczego rozwoju Polski

Jest rok 2025. Minęły kolejne lata - aż 25 lat - integrowania się z gospodarką światową w warunkach narastającej konkurencji. Od 20 lat Polska jest członkiem Unii Europejskiej, która teraz wytwarza w sumie więcej niż USA. Czy udział Polski w globalnym PKB przekracza 1%? Czy nasz udział w światowym handlu jest bliższy 2%? Czy PKB, liczony w kategoriach parytetu siły nabywczej (PPP), przekroczył już 30 tys. dolarów na mieszkańca, czyli poziom, którego Unia Europejska i USA, przeciętnie, sięgały już przed ćwierćwieczem? To byłoby możliwe, gdyby w pierwszych 25 latach XXI wieku udało się podwajać poziom dochodu narodowego co 12 i pół roku. Wymaga to przeciętnej rocznej stopy wzrostu w wysokości 5,7%.

Czy może też w roku 2025 udział Polski w światowej produkcji sięga ledwie 0,7-0,8%, niewiele więcej niż pokolenie wcześniej? Czy nasz wkład do światowego handlu utrzymuje się na równie mizernym poziomie, a tempo wzrostu, oscylując przez całe pokolenie wokół 3% rocznie, doprowadziło tylko do podwojenia PKB na mieszkańca (w ujęciu PPP) i osiągnięcia poziomu około 15 tys. dolarów - tyle, ile Słowenia przekroczyła już w roku 2001?

Jeden i drugi scenariusz jest możliwy. Który z nich zostanie urzeczywistniony - to zależy od strategii rozwoju uwzględniającej szanse i zagrożenia płynące dla Polski ze współczesnej fazy globalizacji, a także od skuteczności skoordynowanej z nią polityki zmian strukturalnych i instytucjonalnych.

Realizacja długofalowej strategii rozwoju społeczno-gospodarczego oparta jest na czterech głównych filarach:

• szybkim wzroście,
• sprawiedliwym podziale,
• korzystnej integracji,
• skutecznym państwie.
Stwarza ona szanse urzeczywistnienia scenariusza sukcesywnego zmniejszania dystansu dzielącego Polskę od najbardziej gospodarczo rozwiniętej części świata.

• Edward Łukawer

Transformacja systemowa w przekroju (Jak widzą to polscy ekonomiści)

Proces transformacji systemowej od gospodarki scentralizowanej i nakazowej do rynkowej gospodarki kapitalistycznej polega przede wszystkim na zmianie podstawowego charakteru własności i mechanizmu alokacji zasobów. Zasadniczym celem tego okresu jest wzrost gospodarki narodowej oraz jej restrukturyzacja. U podstaw tych tendencji leżą nakłady inwestycyjne, wraz z inwestycjami zagranicznymi. Towarzyszy zaś temu postępująca prywatyzacja majątku produkcyjnego. Zacięte spory wywołuje tu stosowanie polityki przemysłowej, a w jej ramach – celowość komercjalizacji przedsiębiorstw. Dyskusje powoduje też rola polityki gospodarczej w odniesieniu do rolnictwa. Podstawowa linia sporów między ekonomistami dotyczy pożądanych relacji między funkcjonowaniem mechanizmu rynkowego a ekonomiczną rolą państwa. Można powiedzieć, że od rozwiązania tej kwestii (do czego jest bardzo daleko!) zależy wszystko inne. Niezmiernie ważną rolę odgrywa otwartość gospodarki pozwalająca włączyć procesy ekonomiczne dokonujące się w ramach naszego kraju do konkurencji międzynarodowej. Chodzi tu przede wszystkim o czołowe kraje kapitalistyczne (w tym głównie o Unię Europejską), jak również o naszych wschodnich sąsiadów, w pierwszym rzędzie o Rosję. Są to problemy, z którymi niezupełnie dajemy sobie radę.

• Barbara Polszakiewicz

Równoważenie polskiej gospodarki w latach dziewięćdziesiątych

Punkt widzenia na rolę samoczynnych mechanizmów rynkowych w przywracaniu równowagi gospodarczej jest tym, co zawsze najbardziej dzieliło ekonomistów. Fakt, że od połowy lat siedemdziesiątych rosnący wpływ na kształt polityki stabilizacyjnej wywierają zwolennicy interpretacji neoklasyczno-monetarystycznej, odcisnął się także w istotny sposób na charakterze polityki stabilizacyjnej, prowadzonej w Polsce w latach 90. Za uzasadnione zostało uznane rozbicie analizy badanego okresu na dwa etapy: pierwszy – obejmujący lata 1990–1994, oraz drugi – po 1995 r. Jako kryterium wyodrębnienia tych etapów przyjęto zasadniczą zmianę warunków, w jakich realizowana była polityka stabilizacyjna. Od 1995 r. w bilansie płatniczym Polski zaktywizowaniu uległ bilans obrotów kapitałowych, a ponadto zaczęły narastać trudności z utrzymaniem równowagi zewnętrznej. Rosnący stopień otwarcia polskiej gospodarki, przejawiający się w znoszeniu ograniczeń w zakresie transakcji zawieranych w ramach poszczególnych pozycji bilansu płatniczego, obok niewątpliwych korzyści, stanowi czynnik utrudniający prowadzenie polityki stabilizacyjnej. Sprzeczności między celami stabilizacji wewnętrznej i zewnętrznej, z konsekwencjami dla dynamiki wzrostu gospodarczego i stopy bezrobocia, wyznaczały od połowy lat 90. i nadal wyznaczać będą w co najmniej średniookresowej perspektywie, rodzaj dylematów polskiej polityki gospodarczej.

• Michał G. Woźniak

Nierówności społeczne a wzrost gospodarczy w Polsce w latach dziewięćdziesiątych

Autor dowodzi w pracy, że polityka gospodarcza sprzyjająca różnicowaniu się dochodów i wzrostowi skali ubóstwa jest jedną z przyczyn niestabilności i spowolnienia tempa PKB w Polsce w końcu lat 90. Dla przeciwdziałania nierównościom społecznym i utrzymania wysokiego stabilnego wzrostu tempa PKB autor postuluje: (1) jak najszybciej przedłożyć wieloletnią wizję rozwoju gospodarczego ukierunkowaną proinnowacyjnie, skoncentrowaną na nośnikach nowoczesnych technologii; (2) dowartościować w rozwoju gospodarczym rolę krajowego popytu konsumpcyjnego poprzez efektywną politykę ograniczania skali ubóstwa, nierówności społecznych i bezrobocia (wysokie i stabilne tempo PKB jest możliwe wówczas, gdy jego siły napędowe są rozłożone w odpowiednich proporcjach między eksport, inwestycje i krajowy popyt inwestycyjny); (3) ograniczyć korupcję i niesprawności aparatu biurokratycznego, zredukować zakres koncesjonowania i usprawnić procedury decyzyjne państwa, zwłaszcza prywatyzacyjne i obiegu informacji; (4) przeprowadzić dalszą redukcję podatków bezpośrednich stabilizując równocześnie system podatkowy; (5) zaktywizować politykę regionalną i jej instrumentarium.

• Stanisław Owsiak

Problemy finansowania gospodarki opartej na wiedzy

W rozpoczynającym się stuleciu jeszcze większe niż dotychczas znaczenie będą miały nakłady na badania naukowe oraz edukację. Zależność pomiędzy wysokością nakładów na te cele a poziomem rozwoju społeczno-gospodarczego poszczególnych krajów została empirycznie zweryfikowana. Dla krajów przechodzących transformację systemu gospodarczego nakłady na badania naukowe, a nawet szerzej – całą politykę naukową stanowią poważne wyzwanie, od sprostania którego uzależniony jest ich rozwój. Tymczasem w krajach tych, np. w Polsce, niezależnie od relatywnie niskich (w stosunku do PKB) nakładów na badania naukowe i rozwój, występuje wiele dodatkowych problemów. Należy do nich zaliczyć: (1) wadliwą strukturę nakładów na te badania, (2) zerwanie istniejących w poprzednim systemie więzi kooperacyjnych pomiędzy sferą badań a sferą wdrożeń, (3) niejasną rolę państwa i finansowych środków publicznych w zakresie organizowania badań podstawowych oraz prorozwojowych. Zwraca uwagę niebezpieczne zjawisko dystansowania się rządu w stosunku do sfery badawczo-rozwojowej. Prowadzi to do niekorzystnego zjawiska malejącego wykorzystania potencjału intelektualnego i bazy materialnej sektora nauki. Obserwuje się niebezpieczne zjawisko przenoszenia doświadczeń krajów wysoko rozwiniętych, w których główny ciężar finansowania badań naukowych spoczywa na sektorze gospodarki prywatnej, na grunt krajów słabo rozwiniętych. Doświadczenia krajów wysoko rozwiniętych wskazują jednak wyraźną prawidłowość polegającą na tym, że obecna struktura źródeł finansowania badań została ukształtowana ewolucyjnie, w ciągu pięciu ostatnich dekad. Dopiero wraz ze wzrostem dobrobytu i rozwojem stosunków rynkowych możliwe było zauważalne wycofywanie się państwa z finansowania badań naukowych. Obecna polityka państwa w Polsce, a właściwie jej brak, w zakresie wspierania badań, jest rażącym błędem. Sytuację tę tylko do pewnego stopnia tłumaczą trudności (ograniczenia) budżetowe państwa, czego dowodem jest fakt, że w latach dobrej koniunktury, w okresie transformacji, nakłady na badania naukowe i rozwój wcale nie wzrastały.

• Ryszard Borowiecki

Dylematy zarządzania restrukturyzacją przedsiębiorstw w warunkach transformacji systemowej w Polsce

Przebudowa systemu funkcjonowania polskiej gospodarki sprawiła, że przedsiębiorstwa zmuszone zostały do poszukiwania i tworzenia rozwiązań dostosowawczych do warunków rodzącej się gospodarki rynkowej, wykorzystując do tego celu istniejące oraz dostępne komponenty kapitałowe (rzeczowe, finansowe i ludzkie), struktury organizacyjne, a także możliwości restrukturyzacyjne przedmiotu, charakteru i zakresu działalności gospodarczej. Dlatego w aktualnej oraz przyszłej strategii przekształceń i rozwoju przedsiębiorstw szczególne miejsce w procesie zarządzania nimi powinno przypaść wszechstronnemu wykorzystaniu dotychczasowych doświadczeń oraz obserwacji praktycznych poczynionych podczas przygotowywania i realizacji procesów restrukturyzacyjnych. Przedsiębiorstwa zawsze będą bowiem wyrażały zapotrzebowanie na zmiany o charakterze restrukturyzacyjnym, gdyż rodzą one szanse na przywrócenie im równowagi w ewoluującym otoczeniu, jak również stwarzają warunki rozwoju w przyszłości.

• Zofia Dach

Sektor małych i średnich przedsiębiorstw w perspektywie przystąpienia Polski do Unii Europejskiej

Procesy dostosowań polskiej gospodarki do wymagań Unii Europejskiej związane są z głębokimi przekształceniami w strukturze gospodarczej kraju. W procesach tych poważną rolę odgrywa sektor małych i średnich przedsiębiorstw. Rozwój tego sektora stanowi ważne źródło wzrostu gospodarczego kraju i jest czynnikiem ograniczającym wzrost bezrobocia.

W pracy zwrócono szczególną uwagę na korzyści i koszty przystąpienia Polski do Unii Europejskiej w aspekcie sektora małych i średnich przedsiębiorstw. Omówiono kierunki wspierania tego sektora przez organizacje rządowe i pozarządowe oraz zagraniczne programy pomocowe. Nakreślono również prognozy jego rozwoju w Polsce, akcentując wagę uwarunkowań makroekonomicznych.

• Czesława Pilarska

Funkcjonowanie stref ekonomicznie uprzywilejowanych w Polsce i ich rola w przyciąganiu kapitału zagranicznego

Praca porusza problematykę funkcjonowania w Polsce stref ekonomicznie uprzywilejowanych (wolnych obszarów celnych oraz specjalnych stref ekonomicznych), jako stymulatora napływu kapitału zagranicznego do Polski. Wyjaśniono w niej istotę tych stref oraz przedstawiono charakterystykę głównych ich rodzajów. Zwrócono uwagę na negatywne stanowisko Unii Europejskiej wobec tworzenia stref ekonomicznie uprzywilejowanych (z punktu widzenia ograniczania konkurencji rynkowej), a także zaprezentowano doświadczenia w zakresie ich funkcjonowania w Chinach, tj. w kraju, w którym osiągnięto sukces w tej dziedzinie. W pracy zaprezentowano ponadto regulacje prawne dotyczące funkcjonowania stref ekonomicznie uprzywilejowanych w Polsce, w tym zasad prowadzenia w nich działalności gospodarczej, jak również ekonomiczne efekty działalności inwestorów w poszczególnych strefach, ze zwróceniem szczególnej uwagi na inwestorów zagranicznych.

• Włodzimierz Rydzkowski

Transport u progu XXI wieku

Praca przedstawia wpływ głównych tendencji kształtujących współczesną gospodarkę na transport, a zwłaszcza liberalizacji i deregulacji. W tym względzie zasadniczą uwagę poświęcono transportowi lotniczemu, który był pierwszym polem doświadczeń deregulacyjnych. Przedstawiono stosunkowo nowe zjawiska w tej gałęzi transportu, jak powstanie i rozwój usług kurierskich (opartych na koncepcji „hub-and-spokes”) oraz tworzenie aliansów lotniczych. Skutki deregulacji przedstawiono również w transporcie drogowym, uwzględniając przy tym rolę nowoczesnych firm oferujących kompleksowe usługi logistyczne. Praca zawiera także omówienie procesu restrukturyzacji i prywatyzacji transportu. Najwięcej miejsca w tej kwestii poświęcono transportowi kolejowemu, który wciąż nie jest należycie przygotowany do funkcjonowania na zliberalizowanym rynku transportowym (posłużono się tutaj przykładem głównych kolei europejskich). Ponadto w pracy zaprezentowano wpływ rozwoju gospodarki informatycznej (w tym Internetu) na usługi transportowe.

• Bogumiła Szopa

Ewolucja dochodów ludności rolniczej w Polsce

Z uwagi na liczne uwarunkowania i swoją specyfikę rolnictwo stanowi ten dział gospodarki narodowej, który w procesie rozwoju gospodarczego uzyskuje relatywnie mniejsze profity, a ponosi większe nakłady, co nieuchronnie prowadzi do swoistego jego upośledzenia, widocznego również w płaszczyźnie dochodów ludności rolniczej. W pracy przedstawiono ten problem na przykładzie polskich gospodarstw domowych powiązanych z rolnictwem. Ukazano relacje dochodowe pomiędzy poszczególnymi grupami społeczno- -ekonomicznymi gospodarstw domowych i ich zmiany w czasie, sięgając w miarę potrzeb do okresu sprzed transformacji systemowej w Polsce. Skoncentrowano się jednak na zmianach sytuacji materialnej tych gospodarstw w ostatniej dekadzie, analizując dynamikę dochodów, zmiany ich struktury według źródeł, postępującą ich dywersyfikację i starając się wskazywać na podstawowe tego uwarunkowania. Jak się wydaje, stan polskiego rolnictwa, w tym sytuacja dochodowa gospodarstw domowych z nim związanych, nie jest dobry, a z pewnością stanowi bardzo złożony problem do rozwiązania. Niepokoi zwłaszcza to, że brakuje wyraźnej, całościowej wizji w tym względzie; widoczna jest natomiast znacząca rozpiętość ocen, celów i rozwiązań cząstkowych, jak też obserwuje się oczekiwania i nadzieje (raczej bezpodstawne), że dzięki zbliżającej się integracji z Unią Europejską będzie możliwe w miarę łagodne i bezbolesne rozstrzygnięcie większości zagadnień.

• Eugeniusz Otoliński

Procesy i formy przemian własnościowych w rolnictwie państwowym w Polsce

W pracy ukazano procesy oraz formy przekształceń stosunków własnościowych i restrukturyzacji byłych gospodarstw państwowych w rolnictwie polskim, które w 1985 roku zajmowały 18% powierzchni użytków rolnych naszego kraju. Naświetlone zostały uwarunkowania społeczno-ekonomiczne tych procesów oraz scharakteryzowane cele i zakresy działań Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa. Przedstawiono zasady przejmowania przez Agencję gruntów rolnych, tj. ich rozdysponowanie trwałe (sprzedaż) oraz tymczasowe (dzierżawa, administracja, zarząd). Dokonano ekonomicznej oceny różnych form zagospodarowania przejętego przez Agencję majątku. Podkreślając konieczność i pozytywną rolę dokonanych przemian, zwrócono jednocześnie uwagę na towarzyszące im negatywne efekty (koszty), których usuwanie trwać będzie niestety przez lata.

• Jan Siekierski

Liberalizacja handlu polskimi artykułami rolno-spożywczymi w procesie integracji gospodarczej

Do szczególnie trudnych zagadnień wolnego handlu – w warunkach dokonującej się w Polsce transformacji systemu gospodarczego – należy liberalizacja handlu płodami rolnymi, żywnością i używkami. W pracy kwestię tę rozpatrywano w aspekcie występujących we współczesnym świecie tendencji globalizacyjnych, jak również postępującego procesu europejskiej integracji gospodarczej (Unia Europejska, Środkowoeuropejskie Porozumienie o Wolnym Handlu – CEFTA). Zwrócono szczególną uwagę na rolę Układu Ogólnego w Sprawie Ceł i Handlu oraz Światowej Organizacji Handlu (WTO) w liberalizacji obrotów produktami rolno-spożywczymi. Wskazano na miejsce i uczestnictwo Polski w rozwoju wolnego handlu żywnością w ramach porozumień z WTO, Unią Europejską i CEFTA. Zgodnie z ustaleniami WTO proces liberalizacji rynku rolnego ma być długofalowy ze względu na zróżnicowania geograficzne i specyfikę rolnictwa. Z kolei 27 września 2000 roku Polska podpisała z Unią Europejską porozumienie w sprawie liberalizacji obrotów towarami rolno-spożywczymi obejmujące 75% naszego handlu tymi towarami. Natomiast ze względu na trudności w zbilansowaniu handlu żywnością z krajami CEFTA, nasz kraj przejściowo ograniczył liberalizację tej wymiany w latach 1997–2000.

• Anna Czubała, Agata Jonas, Roman Niestrój

Stan i bariery rozwoju marketingowej orientacji przedsiębiorstw w Polsce

Praca prezentuje niektóre wyniki badań mających na celu ustalenie aktualnego stanu zarządzania marketingowego w Polsce. Pokazuje też bariery rozwoju marketingu i orientacji rynkowej. Pokazane są podstawowe zależności pomiędzy kondycją finansową przedsiębiorstwa, formą własności, źródłami finansowania, rozmiarem firmy, polem działania i stopniem przystosowania do gospodarki rynkowej.

W pracy pokazane są trzy bariery wdrażania orientacji marketingowej. Są to: ograniczenia finansowe, trudności z przełamaniem tradycyjnych postaw i sposobów działania, niestabilność zewnętrznych warunków działania przedsiębiorstwa.

• Jan W. Wiktor

Orientacja marketingowa polskich przedsiębiorstw a wyzwania jednolitego rynku europejskiego. Próba oceny w świetle wyników badań

W pracy podjęto próbę identyfikacji wyzwań stojących przed polskimi przedsiębiorstwami w perspektywie integracji europejskiej. Wysoce prawdopodobne jest bowiem, że w perspektywie najbliższych 2–4 lat nasz kraj może uzyskać pełne członkostwo w strukturach Unii Europejskiej. Proces europejskiej integracji gospodarczej oznacza zaś generowanie zupełnie nowego otoczenia ekonomicznego i zapowiedź powstania jakościowo odmiennych warunków prowadzenia biznesu w Polsce. Pierwsza część pracy porusza obszary i kierunki zmian makrootoczenia poprzez pryzmat ustaleń Narodowej Strategii Integracji.

W części drugiej skupiono natomiast uwagę na konsekwencjach włączenia polskich przedsiębiorstw do jednolitego rynku wewnętrznego Unii Europejskiej, opartego o zasady swobodnego przepływu dóbr i usług, pracy oraz kapitału. Rozpatruje się je poprzez prezentację podstawowych szans i zagrożeń, a także ocenę wybranych elementów marketingu przedsiębiorstw funkcjonujących na rynkach międzynarodowych.

• Andrzej Podobiński

Przesłanki i uwarunkowania rozwoju zarządzania marketingowego w polskich przedsiębiorstwach

Praca porusza problematykę roli marketingu w transformacji gospodarki polskiej. Zagadnienie to zostało przedstawione na tle podstawowych cech marketingu, ze szczególnym uwzględnieniem istoty zarządzania marketingowego. Na podstawie przeprowadzonej analizy sformułowano tezę, że stosowanie marketingu stwarza warunki sprzyjające procesowi transformacji polskich przedsiębiorstw produkcyjnych i handlowych, tj. pełnego oparcia zasad ich funkcjonowania na mechanizmach rynkowych. Wykazano przy tym, że zasadniczą determinantą powodzenia tego procesu jest wdrożenie w poszczególnych przedsiębiorstwach tzw. zarządzania marketingowego.